Πρόταση για τη δημιουργία της Αράχοβας

Στάθης Ασημάκης, «Αράχωβα – Τοπωνυμιολογικά και άλλα», σελ. 144–150.

ΠΡΟΤΑΣΗ ΓΙΑ ΤΗ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ ΤΗΣ ΑΡΑΧΟΒΑΣ

σελ. 144

Αναφέραμε παραπάνω ότι, απ’ τη μαρτυρία του βυζαντινού γραμματικού Στέφανου Βυζάντιου, στο γεωγραφικό του λεξικό «Εθνικά», σχετικά με την Ανεμώρεια, αποδεικνύεται ξεκάθαρα η ύπαρξη του οικισμού αυτού μέχρι τις αρχές του 6ου μ.Χ. αιώνα.

Στη συνέχεια, αναφέραμε τους καταστρεπτικούς σεισμούς, του έτους 551 μ.Χ., τους οποίους μαρτυρεί ο βυζαντινός ιστορικός Προκόπιος, σύμφωνα με τον οποίο πολλά χωριά του Κρισσαίου κόλπου καταστράφηκαν, και υποθέσαμε ότι πιθανόν τότε θα καταστράφηκε και η Ανεμώρεια σε τέτοιο βαθμό, που πλέον δεν θα μπόρεσε να ανασυγκροτηθεί κι έκτοτε οι διασωθέντες κάτοικοι θα έζησαν διασκορπισμένοι σε διάφορες κατάλληλες θέσεις της ευρύτερης περιοχής της (π.χ. σε θέσεις του σημερινού ελαιώνα, Ζεμενό κ.λπ.).

Αυτή η στάσιμη οικιστική κατάσταση στην περιοχή θα διατηρήθηκε μέχρι την αυγή της φραγκοκρατίας. Η περιοχή της Αράχοβας στα χρόνια της φραγκοκρατίας θα ακολούθησε την πορεία των Σαλώνων, η ιστορική πορεία των οποίων την περίοδο αυτή υπήρξε λαμπρή.

Πράγματι, μετά την άλωση της Κωνσταντινουπόλεως, το 1204 μ.Χ., απ’ τους σταυροφόρους της Δ΄ Σταυροφορίας, στην κυρίως Ελλάδα νέα τάξη πραγμάτων εμφανίζεται. Στην Ήπειρο ο γενναίος βυζαντινός άρχοντας Μιχαήλ Α΄ Άγγελος ίδρυσε το Δεσποτάτο της Ηπείρου. Στη Θεσσαλονίκη ο Μαρκήσιος Βονιφάτιος Μομφεράτος έγινε Ρήγας της και μελετώντας φιλόδοξα σχέδια μεγαλύτεσελ. 145ρων κατακτήσεων κατέβηκε στη Στερεά Ελλάδα, ίδρυσε την Κομητεία των Σαλώνων, διόρισε πρώτον αυθέντη της τον Φράγκο ευπατρίδη Θωμά Α΄ Στρομογκούρτ και καθυπόταξε στη συνέχεια όλη τη Φωκίδα, τη Βοιωτία και την Αττική.

Αργότερα, γύρω στα 1210 μ.Χ., ο Δεσπότης της Ηπείρου Μιχαήλ Α΄ κατέβηκε νοτιότερα, κυρίευσε ορισμένες περιοχές της Φωκίδας (μεταξύ των οποίων κι αυτή βορείως του Παρνασσού1), αφού προηγουμένως νίκησε τους Φράγκους των Σαλώνων σε μάχη, στην οποία σκοτώθηκε ο Θωμάς Α΄ Στρομογκούρτ.

Κατά την περίοδο λοιπόν, 1210-1271 μ.Χ., που το Δεσποτάτο της Ηπείρου εκτεινόταν μέχρι τον Παρνασσό πιθανόν θα συνέβη η πρώτη μεγάλη κάθοδος βλαχοποιμένων της Ηπείρου στην ευρύτερη περιοχή του Παρνασσού. Η κάθοδος αυτή, εάν δεν υποκινήθηκε, τουλάχιστον θα υποστηρίχθηκε απ’ το Δεσπότη της Ηπείρου, επειδή το ηπειρώτικο στοιχείο κατεβαίνοντας νοτιότερα σταθεροποιούσε την κυριαρχία του Δεσποτάτου στο τμήμα αυτό της Φωκίδας.

Η Αράχοβα δια χειρός Perilla.
Η Αράχοβα δια χειρός Perilla.

Θα πρέπει ακόμη να αναφερθεί ότι, η κάθοδος βλαχοποιμένων απ’ την Ήπειρο προς τα νοτιότερα μέρη της Ελλάδας κι άρα και στην περιοχή του Παρνασσού, την εποχή αυτή (τέλη του 13ου μ. Χ. αιώνα), μπορεί να οφείλεται στην πίεση που άσκησε η εκρηκτική δημογραφική ανάπτυσελ. 147ξη που γνώρισε η Αλβανία στο δεύτερο μισό του 13ου μ.Χ. αιώνα2.

Οι βλαχοποιμένες που έφτασαν στον Παρνασσό, αναγκασμένοι να μετακινούνται κατά τις διάφορες εποχές του έτους, προς εξεύρεση τροφής του ποιμνίου τους, θα διέτρεχαν ολόκληρο το βουνό κατεβαίνοντας μέχρι τις μεσημβρινές υπώρειές του, που ανήκαν στην κομητεία Σαλώνων. Είναι αυτοί που θα έδωσαν τις ξενόγλωσσες ονομασίες σ’ αρκετές τοποθεσίες της υπόψη περιοχής.

Μάλιστα, μπορούμε να υποθέσουμε ότι, όταν έφτασαν στο μέρος του σημερινού Ζεμενό, έδωσαν την ονομασία Αράχοβα, η οποία αργότερα επικράτησε σαν Παλιά Αράχοβα – σε αντιδιαστολή με το ομώνυμο σημερινό χωριό – είτε γιατί είχαν έρθει από κάποια Αράχοβα της Ηπείρου (υπήρχε, παλιότερα, τέτοια προφορική παράδοση στο χωριό) και η τοποθεσία αυτή τους θύμιζε την αρχική πατρίδα τους, είτε για να τονίσουν το οχυρό της εν λόγω θέσης στην κατεύθυνση Λιβαδειάς – Δελφών. Στο μέρος αυτό άλλωστε υπήρχαν, παλιότερα, ερείπια φρουρίου, όπως μαρτυρούν κι οι ξένοι περιηγητές του 18ου και 19ου αιώνα.

Εν πάσει περιπτώσει, εκείνο το μέρος του Ζεμενό, το οποίο ονομάστηκε Αράχοβα (Παλιά), οχύρωσαν οι αυθέντες των Σαλώνων (όπως πολύ πριν απ’ αυτούς είχαν κάνει οι Ρωμαίοι και οι Μακεδόνες) με σκοπό να εξασφαλίσουν αποτελεσματικότερα τα ανατολικά σύνορά τους.

Μάλιστα, ο ιστορικός και περιηγητής Pouqueville επισελ. 148καλούμενος τα χρονικά του 13ου μ.Χ. αιώνα στο βιβλίο του «Voyage de la Grece» έγραψε:

«…(Αυτή η Παλιά Αράχοβα) πρέπει να ήταν χτισμένη την εποχή που η Θήβα κατεχόταν απ’ τον Nicolas Saint Omer3 πρωτοστάτορα ή στρατάρχη Βοιωτίας, τα Σάλωνα κυβερνώμενα απ’ τον Thomas4 και η Αράχοβα από έναν ευπατρίδη De Nesle…»

Κατόπιν αυτών, είναι λογικό να υποθέσουμε ότι, το σημερινό χωριό Αράχοβα θα ιδρύθηκε γύρω στα 1300 μ.Χ., όταν τοπικός φεουδάρχης είχε ορισθεί ο ευπατρίδης De Nesle, ο οποίος φαίνεται θα οργάνωσε καλύτερα το κάστρο της Παλιάς Αράχοβας, θα ένωσε τους διασκορπισμένους οικιστικούς πυρήνες της περιοχής στη θέση «Αγιάννης» του σημερινού χωριού, που είναι κατά κάποιο τρόπο το κέντρο βάρους της περιοχής, κι επί πλέον κατάλληλο μέρος για οίκηση (υπήνεμο και με νερά), με σκοπό την ανάπτυξη σημαντικού οικισμού για τον αποτελεσματικότερο έλεγχο κι εκμετάλευση του ευρύτερου τιμαρίου του5.

σελ. 149Ο νέος αυτός οικισμός θα πήρε το όνομα Αράχοβα είτε απ’ το ομώνυμο κάστρο της περιοχής, την ασφάλεια του οποίου υποστήριζε και υπηρετούσε, είτε απ’ τον ομώνυμο οικισμό που υφίστατο μέχρι τότε εκεί, δηλαδή στην περιοχή του σημερινού Ζεμενό, κι ο οποίος οικισμός κάτω από τις διαταγές του Φράγκου αυθέντη θα μεταφέρθηκε στη θέση «Αγιάννης».

Σχετικά με την ονοματοθεσία της Παλιάς Αράχοβας μπορούμε να αναφέρουμε και μια άλλη ενδιαφέρουσα εκδοχή. Σύμφωνα με την εκδοχή αυτή το όνομα της Αράχοβας στην περιοχή Ζεμενό πιθανόν να δόθηκε απ’ τους Φράγκους της Πελοποννήσου μετά τη μάχη κοντά στα Μέγαρα στη θέση Καρύδι, που έγινε το 1258 μ.Χ., μεταξύ του ηγεμόνα της Αχαΐας Γουλιέλμου Β΄ Βιλλαρδουίνου και των: Μέγα Κύρη των Αθηνών Γουίδωνα Α΄ Δελαρός, Μαρκίωνα Βοδονίτσας Ουμβέρτου Παλαβιτσίνι, Βαρώνου της Καρύταινας Γοδεφρείδου Ντε Μπρυγιέρ, αυθέντη των Σαλώνων Θωμά Β΄ Στρομογκούρτ.

Στη μάχη αυτή επικράτησε ο Γουλιέλμος Β΄ Βιλλαρδουίνος με αποτέλεσμα εκτός των άλλων και η κομητεία των Σαλώνων άρχισε να εξαρτάται απ’ την Ηγεμονία της Πελοποννήσου ακόμα και μέχρι το 1310 μ.Χ. Οι Φράγκοι, προκειμένου να σταθεροποιήσουν την κυριαρχία τους και στη Φωκίδα, φαίνεται ότι θα οργάνωσαν κάποιες οχυρές θέσεις στρατηγικής σημασίας μεταξύ των οποίων κι αυτήν του Ζεμενό, την οποία ονόμασαν με το όνομα Αράχοβα που τους ήταν οικείο απ’ τις Αράχοβες της Πελοποννήσου και ιδίως απ’ τη Μεγάλη Αράχοβα Λακωνίας, η οποία όπως αναφέραμε στα προηγούμενα είχε γίνει ορμητήριό τους εναντίον των Ελλήνων του Μυστρά.

σελ. 150Η άποψη αυτή ενισχύεται απ’ την αναφορά του Καθηγητή Κων. Κουτσίκου σε άρθρο του, δημοσιευμένο στις 20 Οκτωβρίου 1930, στο Δελτίο «Αι Καρυαί» (Μεγάλη Αράχοβα Οινούντος Λακωνίας). Συγκεκριμένα, έγραφε:

«… Ὁ ἐξ Ἀραχόβης τῆς Λεβαδείας ἀοίδιμος ἱεροκήρυξ καί διδάσκαλος Ἠλίας Βλαχόπουλος μοί ἔλεγε ὅτι ἐν τῇ πατρίδι αὐτοῦ ὑπάρχει παράδοση ὅτι ἡ ἐκεῖ Ἀράχοβα ἔλαβε τό ὄνομά της ἐκ τῆς ἐν Λακεδαίμονι Ἀραχόβης…».

«Απ’ τον Αϊ Γιάννη της Αράχοβας» του σημαντικού ζωγράφου Θ. Λαζαρή που έχει αραχοβίτικες ρίζες.
«Απ’ τον Αϊ Γιάννη της Αράχοβας» του σημαντικού ζωγράφου Θ. Λαζαρή που έχει αραχοβίτικες ρίζες.

Εν πάσει περιπτώσει, το σημερινό χωριό Αράχοβα φαίνεται ότι πρωτοδημιουργήθηκε κατά την εποχή που η Φράγκικη κυριαρχία τόσο στη Φωκίδα, όσο και στη Βοιωτία βρισκόταν στο ζενίθ της ακμής της, κι ότι το όνομά του προήλθε απ’ το αντίστοιχο όνομα Αράχοβα που χαρακτήριζε το στρατηγικό κάστρο ή ακόμα τον οικισμό που υφίστατο μέχρι τότε στην περιοχή του σημερινού Ζεμενό. Στη συνέχεια, αυτό αναπτύχθηκε γοργά έτσι ώστε, όταν μετά 150 χρόνια περίπου, δηλαδή το 1436 μ.Χ., το επισκέφτηκε ο περιηγητής Κυριακός από την Αγκώνα της Ιταλίας (στο δρόμο του από Δελφούς προς Χαλκίδα), το χαρακτήρισε πολυάνθρωπο.

Σημειώσεις

  1. Η περιοχή της Φωκίδας (βόρεια του Παρνασσού) ήταν στην κατοχή του Δεσποτάτου της Ηπείρου μέχρι το 1271 μ.Χ., έτος κατά το οποίο πέθανε ο Δεσπότης της Μιχαήλ ο Β΄. Αυτός, πριν πεθάνει, διαίρεσε όλη την επικράτεια του σε δυο μέρη. Το ένα που περιλάμβανε την Παλιά Ήπειρο, Ακαρνανία και Ιθάκη το πήρε ο μεγαλύτερος γιός του Νικηφόρος Α΄. Το άλλο μέρος, που περιλάμβανε τη Θεσσαλική κτήση κι εκτεινόταν απ’ τον Όλυμπο μέχρι τον Παρνασσό, το πήρε ο νόθος γιός του Ιωάννης Α΄ κι ονομάστηκε: «Δουξ των Νέων Πατρών (Υπάτης)». Το τμήμα αυτό κυριεύτηκε το 1319 μ.Χ. μαζί με τα Σάλωνα και το Λιδωρίκι απ’ τους Καταλάνους. ↩
  2. Ο καθηγητής μεσαιωνικών σπουδών του Πανεπιστημίου Νέας Υόρκης Σπύρος Βρυώνης σε συνέντευξη του στο «Βήμα της Κυριακής» της 9 Μαΐου 1999 αναφέρει με αφορμή τους πρόσφυγες Κοσσοβάρους ότι: «Το δεύτερο ήμισυ του 13ου αιώνα η μεσαιωνική Αλβανία γνώρισε τεράστια δημογραφική ανάπτυξη. Και εξαπλώθηκαν βορείως, ανατολικώς, νοτίως. Είναι η εποχή που άρχισαν να περνούν στην Ήπειρο, στη Δυτική Μακεδονία, στην Αιτωλοακαρνανία…». ↩
  3. Πρόκειται για τον Νικόλαο Γ΄ Σαιντομέρ, ο οποίος κληρονόμησε γύρω στα 1300 μ.Χ. απ’ τον θείο του Όθωνα Σαιντομέρ τη διοίκηση της Θήβας, ενώ προηγουμένως (το 1290 μ.Χ.) είχε κληρονομήσει απ’ τον πατέρα του το αξίωμα του πρωτοστάτορα. Ήταν άνδρας ιπποτικότατος, γενναίος και δίκαιος. Πέθανε το 1313 μ.Χ. ↩
  4. Πρόκειται για τον Θωμά Γ΄ Στρομογκούρτ, ο οποίος χαρακτηριζόταν ως «ὁ ἐντιμότατος τῶν ἐν ἁπάσῃ τῇ Ρωμανίᾳ ἀνδρῶν», διοίκησε τα Σάλωνα απ’ τα τέλη του 13ου μ.Χ. αιώνα μέχρι το 1313 μ.Χ. οπότε και σκοτώθηκε σε μάχη κοντά στον Κηφισσό ποταμό πολεμώντας εναντίον των Καταλάνων. Ήταν ο τελευταίος των Στρομογκούρτ που έκαναν τα χρόνια εκείνα κραταιά την κομητεία των Σαλώνων. ↩
  5. Οι Φράγκοι είχαν εφαρμόσει στον ελληνικό χώρο το φεουδαρχικό σύστημα της Δύσης, σύμφωνα με το οποίο στον αυτοκράτορα υπαγόταν ο βασιλιάς, σ’ αυτόν ο πρίγκηπας, σ’ αυτόν ο δούκας, σ’ αυτόν ο κόμης, ο μαρκίων, ο ιππότης, ο φεουδάρχης, ο καστελλάνος, όπου ο καθένας απ’ αυτούς ήταν ελεύθερος να νέμεται το φέουδο του, που ελάμβανε απ’ τον ανώτερο του για την συντήρηση και πλουτισμό του σαν αμοιβή των υπηρεσιών του για την καθυπόταξη της χώρας. Επί πλέον οι Γραικοί ήταν υποχρεωμένοι, μέχρι ηλικίας 60 ετών, σε στράτευση 4 μήνες το χρόνο κι άλλους 4 μήνες για φύλαξη των οχυρών. Τους υπόλοιπους μήνες μπορούσαν να μένουν στα σπίτια τους έτοιμοι κάθε στιγμή στην πρόσκληση του φεουδάρχη. ↩