Στάθης Ασημάκης, «Αράχωβα – Τοπωνυμιολογικά και άλλα», σελ. 152–174.
ΠΛΗΘΥΣΜΙΑΚΗ ΣΥΝΘΕΣΗ ΚΑΙ ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΗΣ ΑΡΑΧΟΒΑΣ ΜΕΧΡΙ ΤΗ ΣΥΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΚΡΑΤΟΥΣ
σελ. 152Ένα άλλο πολύ ενδιαφέρον ζήτημα είναι αυτό που αφορά στην πληθυσμιακή σύνθεση και εξέλιξη της Αράχοβας, όπως διαμορφώθηκαν μέχρι την αυγή του απελευθερωτικού αγώνα του 1821.
Παραπάνω δεχτήκαμε την πρώτη κάθοδο νομάδων βλαχοποιμένων1 της Ηπείρου στον Παρνασσό κατά τη διάρκεια σελ. 153του 13ου μ.Χ. αιώνα. Οι πρώτοι βλαχοποιμένες πιθανόν να σελ. 154ήταν αρβανιτόβλαχοι2, οπότε έτσι εξηγείται και η ύπαρξη αρκετών τοπωνυμίων της Αράχοβας με βλάχικη κι αρβανίτικη ρίζα και μάλιστα αυτοί, παρότι ήσαν λιγοστοί, καθιέρωσαν σχετικά πολλά τοπωνύμια στην ευρύτερη περιοχή της, λόγω των συνεχών μετακινήσεών τους, καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους, από τοποθεσία σε τοποθεσία προς αναζήτηση τροφής του ποιμνίου τους.
Γρήγορα όμως θα εντάχθηκαν στον οικισμό, που δημιούργησαν οι Φράγκοι στην περιοχή, αφομοιώθηκαν στη συνέχεια με τους ντόπιους κατοίκους Έλληνες κι έτσι χάθηκε το γλωσσικό τους ιδίωμα (μείγμα βλάχικων και αρβανίτικων).

Σύμφωνα με προφορική παράδοση μια από τις ντόπιες σελ. 156γενιές, που βρήκαν οι νομάδες βλαχοποιμένες, όταν έφτασαν στην περιοχή της Αράχοβας, ήταν η γενιά Φλώρου (Μέγκλα). Την πληροφορία αυτή την άκουσα από τον πατέρα μου που την είχε διηγηθεί σ’ αυτόν ο παππούς μου.
Ας σημειωθεί τέλος, ότι το επώνυμο Φλώρος ήταν σύνηθες τόσο στους Ρωμαϊκούς χρόνους (ας θυμηθούμε το Ρωμαίο κυβερνήτη της Ιουδαίας Φλώρο, επί εποχής Νέρωνα, που κατάπνιξε, το 68 μ. Χ., στο αίμα μια εξέγερση των Ιουδαίων, στην οποία πρωτοστατούσε ο γνωστός ιστορικός Ιώσηπος) όσο και στους βυζαντινούς χρόνους, όπως προκύπτει από πολλά μεσαιωνικά έγγραφα.
***
Η άποψη ότι η συνέχεια του ελληνικού στοιχείου στην περιοχή της Αράχοβας δεν διακόπηκε ποτέ, απ’ την αρχαιότητα μέχρι σήμερα, ενισχύεται κι από τις παραδόσεις της περιοχής που διασώθηκαν μέχρι τις μέρες μας και ορισμένες εξ αυτών καταγράφτηκαν ευτυχώς, εγκαίρως, απ’ τον καθηγητή και ιδρυτή της ελληνικής Λαογραφίας, Γ.Ν. Πολίτη.
Πράγματι, η αραχοβίτικη παράδοση που αναφέρεται στο βιβλίο του εν λόγω καθηγητή: “ΠΑΡΑΔΟΣΕΙΣ ΜΕΡΟΣ Α΄” (ΕΝ ΑΘΗΝΑΙΣ 1904), με αριθμό 805, τίτλο: “Η Λάμνια” και υπότιτλο (Αράχοβα της Λεβαδείας) είναι, θα τολμούσαμε να ισχυριστούμε, ταυτόσημη με το μύθο της Λάμιας των Δελφών, τον οποίο μνημονεύει ο Γραμματικός και Μυθολόγος των Ρωμαϊκών χρόνων ANTONINUS LIBERALIS (2ος μ.Χ. αιώνας).
Για να διαπιστώσει ο αναγνώστης την καταπληκτική ομοιότητα του αρχαίου δελφικού μύθου και της αραχοβίτικης λαϊκής παράδοσης θα παραβάλουμε τα δυο σχετικά κείμενα.
Το κείμενο του αρχαίου μύθου θα το δανειστούμε απ’ την αναφορά του Άγγλου περιηγητή EDWARD DODWELL σελ. 157στο βιβλίο του: “A CLASSICAL AND TOPOGRAPHICAL TOUR THROUGH GREECE DURING THE YEARS 1801, 1805 AND 1806”, στο κεφάλαιο VI με τίτλο: “TO KASTRI-DELPHI”.
Αναφέρει λοιπόν ο DODWELL:
“… I proceeded amongst the olive-groves, towards Mount Kirphis; but I was soon so bewildered by the marshes and itches of the Pleistos, that I should probably have been obliged to return, had not some voices excited my objervation. I perceived several Greeks working in the fields; and their astonishment at seeing a Frank alone in such a place, and covered with mud and dirt, could not be readily described. They were however civil, and assured me, that there were no ruins whatever in the plain. I begged one of them to accompany me to the cave on Kirphis, to which he consented upon the payment of twenty paras.
We proceeded straight up the rough and difficult side of the mountain was covered with rocks and bushes, and at length reaced the cave, which is called “της Ιερουσαλήμ το σπήλαιον”, the Cave of Jerusalem. It is the work of nature; its entrance is nearly square, but smaller than it appears from Delphi; nor does it merit the epithet “υπερμέγεθες”, which was given to it by Antoninus Liberalis. It does not penetrate above forty feet into the rock, and contains only a few fragments of loose wall, which constitute a Greek rustic chapel. It is necessary to inform future travellers that it is by no means worth seeing; and I regretted that I had to so little purpose employed so much labour, and wasted so much time.
No author with whose works I am acquainted notices this cave, except Antoninus Liberalis; and as his fable relating to it is little known, I give it at some length.- “At the foot of Parnassos, towards the south, is Mount Kirphis; in which is a spacious cavern, once the abode of a monster of enormous size, by some named Lamia, and by others Sybaris. Every σελ. 158day the monster devoured men and flocks, and the Delphians, who were thinking of quitting their city, consulted the oracle conserning the place in which they should settle. The god ordered them to expose to the monster a son of one of their citizens; the lot fell to the only son of Diomes and Meganira, named Alcyoneus, remarkable for the beauty of his person and the excellent of his mind.
The priests crowned him, and led him to the cave of Sybaris; but fortunately, Eurybates, son of Euphemos, met Alcyoneus on his way thither. Being struck at his elegant appearance, and informed of his intended fate, he immediately took the crown from the head of Alcyoneus, and putting it on his own, desired to be conducted to the cave, where having arrived, he rushed in, and dragging Sybaris from his den, hurled him from the rocks as far as the Krissaean plain, where he was dashed to pieces. From the rock where he fell issued a fountain called by the inhabitants Sybaris, and from this the Locri gave the name of Sybaris to the town which they erected in Italy””.
Και σε ελεύθερη μετάφραση σημαίνει:
“…Προχωρούσα ανάμεσα στον ελαιώνα, προς το βουνό Κίρφις, αλλά σε λίγο ήμουν τόσο συγχισμένος, όντας κοντά σε βάλτους και χαντάκια του Πλειστού, που πιθανόν θα είχα υποχρεωθεί να γυρίσω πίσω, εάν κάποιες φωνές δεν κινούσαν το ενδιαφέρον μου. Διέκρινα αρκετούς Έλληνες που εργάζονταν στα χτήματα. Η κατάπληξή τους, βλέποντας ένα Φράγκο μόνο του σε μια τέτοια τοποθεσία και λερωμένο με λάσπες και βρωμιές, δεν μπορούσε εύκολα να περιγραφεί. Αυτοί ωστόσο μου φέρθηκαν πολιτισμένα και με διαβεβαίωσαν ότι δεν υπήρχαν ερείπια οπουδήποτε στην περιοχή αυτή. Παρακάλεσα έναν απ’ αυτούς να με συνοδέψει μέχρι τη σπηλιά πάνω στην Κίρφι, αφού συμφωνήσαμε να τον πληρώσω είκοσι παράδες.
Προχωρούσαμε κατ’ ευθείαν επάνω στην κακοτράχαλη και δύσκολη πλευρά του βουνού που καλυπτόταν με βρά- σελ. 159χια και θάμνους, και κατά μήκος της διαδρομής που ακολουθούσαμε, φτάσαμε στη σπηλιά που ονομαζόταν “της Ιερουσαλήμ το σπήλαιο”. Είναι έργο της φύσης. Η είσοδός του είναι σχεδόν τετράγωνη, αλλά μικρότερη από ό,τι φαντάζεται κάποιος που τη βλέπει από τους Δελφούς. Ούτε αυτό το σπήλαιο άξιζε το επίθετο “υπερμεγέθες”, που είχε δοθεί από τον Antoninus Liberalis. Δεν εισχωρείς περισσότερο από σαράντα πόδια μέσα στο βράχο κι ανακαλύπτεις ότι περιέχει μόνον λίγα ερείπια χαλαρού τοίχου από ένα ελληνικό χωριάτικο παρεκκλήσι. Θεωρώ αναγκαίο να πληροφορήσω τους μελλοντικούς ταξιδιώτες ότι, κατά κανένα τρόπο, δεν αξίζει να το δει κανείς. Και ότι μετάνοιωσα που τόσο μικρός στόχος απαίτησε τόση πολλή κούραση και χρόνο.
Από κανενός συγγραφέα τα έργα δεν μπόρεσα να πάρω πληροφορίες γι’ αυτό το σπήλαιο, εκτός απ’ του Antoninus Liberalis, και καθώς ο μύθος που σχετίζεται μ’ αυτό είναι τόσο λίγο γνωστός, τον παραθέτω σε μερικές γραμμές. Αυτός λέει ότι: “Στη ρίζα του Παρνασσού, προς τα νότια, είναι το βουνό Κίρφις, στο οποίο βρίσκεται ένα ευρύχωρο σπήλαιο που μια φορά κι ένα καιρό ήταν κατοικία ενός τέρατος μεγάλων διαστάσεων, που από μερικούς ονομαζόταν Λάμια και απ’ άλλους Σύβαρις. Κάθε μέρα το τέρας αυτό καταβρόχθιζε ανθρώπους και κοπάδια ζώων. Γι’ αυτό το λόγο οι Δελφιώτες σκέφτηκαν να εγκαταλείψουν την πόλι τους κι έτσι συμβουλεύτηκαν το Μαντείο σχετικά με το μέρος, στο οποίο θα έπρεπε να εγκατασταθούν. Ο Θεός Απόλλωνας όμως τους καθοθήγησε να στείλουν στο τέρας το γιό ενός συμπολίτη τους. Ο κλήρος έπεσε στο μοναχογιό του Διόμη και της Μεγανίρας, που ονομαζόταν Αλκυόνιος και φημιζόταν για την ομορφιά του και την εξυπνάδα του.
Οι ιερείς τον στεφάνωσαν και τον οδηγούσαν στη σπηλιά της Λάμιας, όταν κατά τύχη ο Ευρυβάτης, ο γιός του σελ. 160Εύφημου, συνάντησε στο δρόμο του τον Αλκυόνιο που κατευθυνόταν προς τη σπηλιά. Καθώς η ομορφιά του Αλκυόνιου έκανε εντύπωση στον Ευρυβάτη, ο τελευταίος ρώτησε να μάθει τα καθέκαστα και όταν άκουσε για ό,τι επεφύλασσε η μοίρα στον όμορφο νέο, χωρίς πολύ σκέψη, πήρε την κορώνα απ’ το κεφάλι του Αλκυόνιου και την τοποθέτησε στο δικό του κεφάλι επιθυμώντας να πάει αυτός προς το σπήλαιο. Και πράγματι, φτάνοντας εκεί όρμησε μέσα και σέρνοντας τη Σύβαρι απ’ τη φωλιά της, την εξακόντισε απ’ τα βράχια τόσο πολύ μακριά, όσο είναι το Κρισσαίο πεδίο όπου αυτή τσακίστηκε σε κομμάτια. Απ’ το βράχο απ’ όπου ο Ευρυβάτης πέταξε το τέρας ξεπήδησε μια πηγή, που οι κάτοικοι την ονόμασαν Σύβαρι και απ’ αυτή οι Λοκροί έδωσαν το όνομα “Σύβαρις” στην πόλι που ίδρυσαν στην Ιταλία”.
Το κείμενο του καθηγητή Ν. Γ. Πολίτη σχετικώς με την υπόψη αραχοβίτικη παράδοση έχει ως εξής:
Η Λάμνια στην Ντούμπρη
(Αράχοβα της Λεβαδείας)
“Στην Ντούμπρη κατοικούσε παλαιά μια Λάμνια. Και κάθε που είχαν πανηγύρι οι Αραχοβίτες έπρεπε να της δώσουν ένα δικό τους να φάει, για να μην πειράξει τους άλλους στο πανηγύρι. Γι’ αυτό συνήθιζαν, προτού ν’ αρχίσει το πανηγύρι, να ρίχνουν κλήρο και οποιανού έπεφτε ο κλήρος τον έδιναν της Λάμνιας.
Μια φορά που έπεσε ο κλήρος σ’ ένα νέο κι όμορφο παλικάρι, είπε ο γιός του πρώτου του χωριού. “Θέλω να πάγω εγώ να παρουσιασθώ στη Λάμνια, και να γλυτώσω το χωριό μας”. Γιατί έλεγαν, πως, όταν θα ’παιρνε η Λάμνια το γιό του πρώτου του χωριού, δεν θα μπορούσε πλιό να φάει κανέναν άλλο. Οι γονείς του νέου έκλαιγαν και εσυφοριάζονταν και γύρευαν να κάμουν το γιό τους ν’ αλλάξει γνώμη. Μόν’ εκείνος δεν τους άκουσε, αλλά τράβηξε κι ανέβη στη Ντούμπρη για να βρεί τη Λάμνια. Μόλις είδε σελ. 161εκείνη το νιό, εχύθη απάνω του για να τον φάει. Αυτός όμως προτού να τον αρπάξει επρόφτασε και της έδωσε μια με το κοντάρι του και τη σκότωσε. Κι από εκεί πήγε στο πανηγύρι και είπε στους χωριανούς πως τους εγλύτωσε. Από τότες ησύχασε το χωριό”.
Απ’ τα παραπάνω φαίνεται καθαρά ότι, οι αρχαίοι μύθοι δεν ξεριζώθηκαν ποτέ απ’ αυτόν τον τόπο, γιατί απλούστατα στην περιοχή της Αράχοβας δεν ξεριζώθηκε ποτέ το ελληνικό στοιχείο απ’ τα αρχαία χρόνια μέχρι τις μέρες μας.
Αξίζει, μάλιστα, να τονίσουμε τις συντριπτικές ομοιότητες που εμφανίζουν κι οι δυο παραπάνω αναφορές. Συγκεκριμένα, τόσο ο αρχαίος μύθος όσο και η αραχοβίτικη παράδοση θέλουν:
1) Τη δρακοκτονία να συμβαίνει σε θέση κοντά στον Πλειστό ποταμό.
2) Ο προς θυσία άνθρωπος να επιλέγεται κατόπιν κλήρου κι αυτός να ξεχωρίζει για τα νιάτα του και την ομορφιά του.
3) Να συμβαίνει ανατροπή των γεγονότων με την εμφάνιση ενός άλλου νέου που από δική του προαίρεση κι αίσθημα αυτοθυσίας αναλαμβάνει να διακινδυνεύσει τη ζωή του, προκειμένου να σκοτώσει το τέρας, πράγμα που τελικώς καταφέρνει λύνοντας έτσι ριζικά το πρόβλημα των συμπολιτών του.
Ακόμη, και στο σημείο που διαφοροποιούνται οι δυο διηγήσεις, πάλι κρατείται ο ίδιος πυρήνας. Πράγματι, ενώ στον αρχαίο μύθο η αφορμή για τη δρακοκτονία προέρχεται από το Μαντείο του Απόλλωνα, στην αραχοβίτικη παράδοση η αφορμή για την εξολόθρευση της Λάμιας σχετίζεται επίσης με θρησκευτικό στοιχείο που είναι το πανηγύρι της Αράχοβας.
Τέλος, αξίζει να σημειώσουμε και τα εξής: Η λέξη Σύβαρις, που είναι το άλλο όνομα της Λάμιας (σύμφωνα με σελ. 162την αναφορά του Antoninus Liberalis), σχετίζεται μάλλον με το ρήμα συβριάζω = συμπεριφέρομαι με αλαζονικό ύφος και βίαιο τρόπο, είμαι ακόλαστος, οργιάζω, καθόσον έτσι ήταν και η Λάμια του μύθου. Η λέξη όμως συβριάζω, σύμφωνα με το “Μέγα Λεξικόν της Ελληνικής Γλώσσης” των H. LIDDELL – R. SCOT παράγεται απ’ τη ρίζα σύρβ. = τύρβ., ενώ επί πλέον σύρβη ή τύρβη σημαίνουν ταραχή, θόρυβος.
Με βάση τα αμέσως προηγούμενα μπορούμε ευλόγως να εικάσουμε ότι και το αραχοβίτικο τοπωνύμιο “Τούμπρη” δεν αποκλείεται να είναι αρχαίο ελληνικό κατάλοιπο και να σχετίζεται με τον αρχαίο μύθο με τον τρόπο βεβαίως που τον διέσωσαν οι ντόπιοι κάτοικοι της περιοχής. Σε μια τέτοια περίπτωση η λέξη Τούμπρη ίσως προέρχεται απ’ τη λέξη Τύρβη (που σχετίζεται όπως είδαμε προηγουμένως με το όνομα Σύβαρις) με αναγραμματισμό αυτής, δηλαδή Τύρβη > Τύβρη > Τούμπρη, καθόσον το γράμμα (υ) στα αρχαία χρόνια προφερόταν ως ου και το β προφερόταν ως μπ, σε συνδυασμό και με το γεγονός ότι και η λέξη τύρβη είναι ταυτόσημη με τη λατινική λέξη turba, ae, η οποία θα ήταν σε ευρεία χρήση, κατά τους Ρωμαϊκούς χρόνους, και στην περιοχή της Φωκίδας.
Επομένως, σε τελική ανάλυση, το εν λόγω αραχοβίτικο τοπωνύμιο σε μια τέτοια περίπτωση δεν εκφράζει παρά το άλλο όνομα της Λάμιας που ήταν σε χρήση στους αρχαίους χρόνους. Τη γνώμη μας αυτή ενισχύει και το γεγονός ότι το τοπωνύμιο “Τούμπρη”, απ’ όσο τουλάχιστον γνωρίζω, είναι ίσως μοναδικό στον ελληνικό χώρο, κι επομένως η δημιουργία του στην περιοχή αυτή φαίνεται ότι μάλλον σχετίζεται με τη διάσωση του παραπάνω αρχαίου μύθου.
Βεβαίως, η αρχαιοελληνική τύρβη μπορεί να εξηγήσει την προέλευση της Τούμπρης και εκ του γεγονότος ότι η λέξη αυτή, μεταξύ των άλλων, σημαίνει θόρυβο, και στη θέση του εν λόγω τοπωνυμίου η κοίτη του πάλαι ποτέ Πλεισελ. 163στού ποταμού είναι πολύ στενή και η ροή των νερών, όταν υπάρχει πλημμυρική παροχή, είναι ορμητική και ιδιαίτερα θορυβώδης, λόγω των αλλεπάλληλων αντανακλάσεων του παραγόμενου ήχου των νερών στις απέναντι (πολύ κοντινές) βραχώδεις όχθεις του ποταμού (σήμερα ρέματος).
Συμπερασματικά, μπορούμε να ισχυριστούμε βασίμως ότι η ύπαρξη αυτής της αραχοβίτικης παράδοσης, δηλαδή της: “Λάμνιας στην Τούμπρη” είναι, από μόνη της, πολύ ισχυρή ένδειξη για να μας πείσει για τη συνέχεια της ελληνικής φυλής σε τούτη την περιοχή του Παρνασσού και έτσι να δεχτούμε ότι, οι Αρβανιτόβλαχοι σκηνίτες τσοπάνηδες που έφτασαν κάποτε εδώ (στις αρχές της δεύτερης χιλιετίας) δεν βρήκαν τόπο εντελώς ακατοίκητο, αλλά συνάντησαν γηγενές πληθυσμιακό υπόστρωμα με δυνατές αρχαίες μνήμες, στο οποίο εντάχθηκαν και με το οποίο συγχωνεύτηκαν, με αποτέλεσμα να αποβάλουν το όποιο γλωσσικό ιδίωμά τους, και το μόνο κειμήλιο που άφησαν στην περιοχή της Αράχοβας για να θυμίζει στις νεότερες γενιές την εγκατάστασή τους ήσαν ορισμένα ξενόγλωσσα (βλάχικης ή αρβανίτικης ρίζας) τοπωνύμια, τα οποία σχετίζονταν με την ιδιαίτερη ασχολία τους, που δεν ήταν άλλη από τη βόσκηση του ποιμνίου τους στις πλαγιές του Παρνασσού.
***
Η κάθοδος και η εγκατάσταση Αρβανιτόβλαχων δεν θα πρέπει να εντοπισθεί αποκλειστικά και μόνον στην περιοχή της Αράχοβας. Αντίθετα, θα πρέπει να θεωρηθεί ότι αφορά όλο το ορεινό τμήμα του Παρνασσού. Πιστεύω, πως δεν είναι τυχαίο ότι μόνο τα πιο κοντινά προς την κορυφή του Παρνασσού χωριά έχουν ξενόγλωσσα (αρβανιτοβλάχικης προέλευσης) ονόματα (Αράχοβα, Αγόριανη, Σουβάλα και Βελίτσα), όπως διαπιστώσαμε αναλυτικότερα στα παραπάνω αναφερθέντα περί τοπωνυμίων.
σελ. 164Μάλιστα, μπορούμε να συσχετίσουμε το “Αγόριανη” με τα αραχοβίτικα τοπωνύμια: “Γόριανη” και “Γουράλα” (με βάση την αλβανική γκούρα = πηγή που αναβλύζει από βράχο), το “Σουβάλα” με τα αραχοβίτικα: “Σφάλα” και “Σφάλες” (που είναι σε ευρεία χρήση σε περιοχές, όπου εγκαταστάθηκαν Αρβανίτες), το “Βελίτσα” με τα αραχοβίτικα τοπωνύμια: “Μπέζλας” και “Μπελινόριμα” (με βάση τη λέξη μπελ = λευκός, σλαβικής ρίζας, που είναι σε ευρεία χρήση τόσο στη βλάχικη όσο και στην αρβανίτικη γλώσσα3).
Επίσης, βλάχικα τοπωνύμια εντοπίζονται και στους Δελφούς π.χ. το Κρόκι που αναφέραμε σε προηγούμενο κεφάλαιο και το τοπωνύμιο Φλεμπούκος που χαρακτηρίζει τη μια απ’ τις δυο Φαιδριάδες πέτρες και συγκεκριμένα την ανατολική που είχε την αρχαία ονομασία Υάμπεια.
Πράγματι, η λέξη φλεμπούκος μάλλον είναι σύνθετη απ’ τις βλάχικες λέξεις: φλεάμα = φλόγα (απ’ τη λατινική λέξη flamma = φλόγα) και μπούκα που, μεταξύ των άλλων, σημαίνει παρειά, καθόσον ο βράχος αυτός έχει μια ελαφρά πυρόχροη (καφεκκόκινη) όψη που γίνεται εντονότερα πυρόχροη κατά την ώρα του δειλινού. Δηλαδή Φλεμπούκος4 = φλογισμένη παρειά.
σελ. 165Εξάλλου, την εγκατάσταση Βλάχων στον Παρνασσό και όχι Σλάβων, την επιβεβαιώνει κι αυτός ακόμη “ο πολύς” Γερμανός Φαλμεράϋερ, παρότι ο ίδιος με τόσο πάθος, με παρακινδυνευμένα και “εν πολλοίς” αντιεπιστημονικά επιχειρήματα είχε προσπαθήσει να αποδείξει το γενικό εκσλαβισμό των Ελλήνων σ’ ολόκληρο τον Ελληνικό χώρο.
Συγκεκριμένα, στη θεωρία του: “Περί καταγωγής των σημερινών Ελλήνων”, η οποία διαβάστηκε σε ανοικτή συνεδρίαση της Βαυαρικής Ακαδημίας Επιστημών το 1835, ανέφερε μεταξύ άλλων και τα εξής:
“…Ακόμα και σ’ αυτούς τους τραχιούς κι ανέκαθεν αραιοκατοικημένους ορεινούς νομούς Ολυμποχώρια και Κουνουποχώρια, ανάμεσα στη Μονεμβασιά και την Τζακωνία, υπάρχουν πλάι στα χαρακτηριστικά γνωρίσματα του νεοελληνικού στοιχείου αρκετά ίχνη απ’ την μεταμόρφωση της αρχαίας Πελοποννήσου σε σλαβικό Μορέα. Θα ήμουν σε θέση να περιγράψω την εξάπλωση αυτής της σλαβοβυζαντινής διοικητικής διαίρεσης σε νομούς εξίσου καλά στις περιοχές στα βόρεια του Κορινθιακού κόλπου…
Μια περιοχή όμως τα Βλαχοχώρια θα την αναφέρω, γιατί πιάνει όλα τα χωριά πίσω απ’ τους Δελφούς στον Παρνασσό και τα φαράγγια της αρχαίας περιοχής της Δωρίδας. Αυτό το άκουσε ο γράφων απ’ το στόμα ενός κατοίκου του Καστριού, όπως ονομάζονται οι αρχαίοι Δελφοί των Ευρωπαίων…”.
Τώρα, όσον αφορά στην εισροή αρβανίτικου και τουρκικού στοιχείου στην περιοχή μας, ας αφήσουμε τους ξένους περιηγητές, που επισκέφτηκαν, πριν απ’ την Ελληνική Επανάσταση, την Αράχοβα να μας δώσουν τις ενδιαφέρουσες πληροφορίες τους.
Αρχικά, οι περιηγητές Jacob Spon και George Wheler που έφτασαν στο χωριό μας, μεταξύ των ετών 1675 και 1676, στο βιβλίο τους: “Voyage d’ Italie, de Dalmatie, de Grece et de Levant” έγραψαν:
σελ. 166“… Η Αράχοβα είναι ένα μεγάλο χωριό με 200 έως 300 σπίτια στ’ ανατολικά του Καστριού, απ’ όπου δεν απέχει παρά 4 μίλια και χτισμένη όπως το Καστρί στην πλαγιά του βουνού κοντά στους πρόποδες. Όλοι οι κάτοικοι είναι Έλληνες κι Αρβανίτες μ’ ένα Τούρκο Σούμπαση ή Βοεβόδα…”.
Εξήντα (60) χρόνια περίπου αργότερα και συγκεκριμένα το 1732 έφτασε στην Αράχοβα ο Άγγλος περιηγητής Charles Thompson, ο οποίος στο βιβλίο του: “The Travels of the late Charles Thompson, Esq; containing his observations on France, Italy, Turkey in Europe, the Holy Land, Arabia, Egypt and others parts of the world (Volume I)” έγραψε μεταξύ άλλων τα εξής:
“Η Αράχοβα κατοικείται μόνον από Έλληνες κι έχει αρκετές εκκλησίες, η καλύτερη απ’ τις οποίες είναι αφιερωμένη στην Παναγία, οι άλλες στον Άγιο Γεώργιο, Άγιο Δημήτριο και Άγιο Νικόλαο…”.
Το 1784 έφτασε ο Σουηδός εφημέριος της Σουηδικής πρεσβείας στην Κωνσταντινούπολη Adolf Frederik Sturtzenbecker και στις ταξιδιωτικές σημειώσεις του ανέφερε:
“…Σπουδαίο χωριό η Αράχοβα. Έχει 250 σπίτια κι οι κάτοικοι είναι όλοι Έλληνες. Στο χωριό δεν μένουν πια Τούρκοι, όπως στην εποχή του Wheler (εννοώντας προφανώς τον Τούρκο Σούμπαση ή Βοεβόδα), ούτε Αλβανοί έχουν δικαίωμα να εγκατασταθούν ύστερα απ’ τη σφαγή του 1780”5.
Στις αρχές του 19ου αιώνα ο περιηγητής Dodwell στο βιβλίο του: “Classical and Topographical tour through Greece” έγραψε:
“… Σε δυο ώρες περάσαμε από μια πηγή και φτάσαμε σελ. 167στο χωριό της Αράχοβας κατοικημένο από Έλληνες και τοποθετημένο στην κεκλιμένη πλευρά του Παρνασσού…”.
Αργότερα, γύρω στα 1810, επισκέφτηκαν την περιοχή μας, ξεχωριστά βέβαια ο καθένας, τρεις περιηγητές: Pouquevill, Edward Daniel Clarke και J. C. Hobhouse6.
Ο μεν πρώτος στο βιβλίο του: “Voyage de la Grece” σημείωσε: “…Ο δρόμος εξακολουθεί δια μέσου ανώμαλου εδάφους του Παρνασσού ως την Αράχοβα, ελληνικό χωριό κτισμένο στη μέση αμπελώνων…”.
Ο δεύτερος στο βιβλίο του: “Travels in Countris Europe, Asia and Africa” τόνισε: “… Το χωριό της Αράχοβας είναι πλούσιο σε σύγκριση με το Καστρί περιέχει 250 σπίτια κατοικοιμένα από Έλληνες κι Αρβανίτες, χωρίς ένα Τούρκο μεταξύ αυτών. Αυτή η έκφραση “χωρίς ένα Τούρκο” είναι στην Ελλάδα μια έκφραση αγαλλίασης…”.
Τέλος, ο τρίτος στο βιβλίο του: “A journey through Albania and other Provinces Turkey in Europe and Asia to Constantinople” ανάφερε: “… Ακόμα κατεβαίναμε (προερχόμενοι από το Λιβάδι) μέχρις ότου φτάσαμε στην Αράχοβα που είναι η πιο αξιόλογη πόλη της Λυάκουρας και περιλαμβάνει 350 πέτρινα σπίτια του πτωχότερου είδους κατοικημένα από Έλληνες…”.
σελ. 168Απ’ τις παραπάνω αντικρουόμενες πληροφορίες σχετικά με τους Αρβανίτες κατοίκους της Αράχοβας βγαίνει το συμπέρασμα ότι η Αράχοβα δεν γνώρισε συστηματική αλβανική εποίκηση7 παρά μονάχα λίγες αρβανίτικες (χριστιανικές) οικογένειες, πιθανόν κυνηγημένες κι αυτές απ’ τους Τούρκους κατακτητές κατά τη διάρκεια της μακραίωνης δουλείας, οι οποίες αφομοιώθηκαν απ’ το κυρίαρχο ελληνικό στοιχείο του χωριού.
Επιβεβαιωτικό αυτού του ισχυρισμού μας αποτελεί και η παρακάτω αναφορά του Άγγλου περιηγητή Henry Holland στο βιβλίο του: “Travels in the Ionian Isles, Albania, Thessaly, Macedonia, &”. Συγκεκριμένα, ο εν λόγω περιηγητής που ταξίδεψε στην Ελλάδα και στην Αλβανία κατά τα έτη 1812-1813 και μάλιστα επισκέφτηκε την Αράχοβα, στην οποία και διανυκτέρευσε μια χειμωνιάτικη βραδιά του 1812, στο κεφάλαιο, του παραπάνω βιβλίου του, που το αφιερώνει στην περιοχή των Ιωαννίνων, γράφει μεταξύ άλλων και τα εξής:
“The Greeks are numerous in the towns and villages in the southern parts of Albania, and may be considered to form the basis of the population of this district. In the country to the north of Ioannina, they are rarely seen; but in Thessaly, they σελ. 169probably compose nearly two – thirds of the number of inhabitants; and in the district to the south of the river Hellada, and Thermopylae, comprizing the ancient Doris, Phocis, and a part of Boetia, their proportion is still more considerable.”,
που σε ελεύθερη μετάφραση σημαίνουν:
“Οι Έλληνες είναι πολυάριθμοι στις πόλεις και στα χωριά στα νοτιότερα μέρη της Αλβανίας, και μπορεί να θεωρηθεί ότι σχηματίζουν τη βάση του πληθυσμού αυτής της περιοχής. Στην περιοχή βόρεια των Ιωαννίνων σπανίζουν. Αλλά στη Θεσσαλία αυτοί πιθανόν αποτελούν σχεδόν τα δύο τρίτα του αριθμού των κατοίκων, και στις περιοχές νοτιότερα του ποταμού Αχελώου (;) και των Θερμοπυλών που περιλαμβάνουν την αρχαία Δωρίδα, Φωκίδα και μέρος της Βοιωτίας, η αναλογία είναι ακόμη περισσότερο σημαντική”.
Τα αρβανίτικης ρίζας τοπωνύμια της Αράχοβας δεν πρέπει να σχετίζονται μ’ αυτές τις αρβανίτικες οικογένειες, γιατί ήταν αδύνατο να επιβάλλουν αυτοί οι λίγοι ξενόγλωσσοι τοπωνύμια ξενόγλωσσα σε ένα μεγάλο οικισμό που κατοικείτο από ελληνικό στοιχείο. Η πιο πιθανή εξήγηση των αρβανίτικων τοπωνυμίων είναι αυτή που αναφέραμε στα προηγούμενα, ότι δηλαδή τα εν λόγω τοπωνύμια θα επιβλήθηκαν την ίδια εποχή με τα βλάχικα απ’ τους Αρβανιτόβλαχους τσοπάνηδες που έφτασαν πολύ νωρίτερα στην περιοχή μας (γύρω στα τέλη του 13ου αιώνα).
Αναφορικά με τη μη παρουσία τουρκικού στοιχείου τα πράγματα είναι πιο σαφή. Η Αράχοβα δεν “γεύτηκε” από κοντά τον Τούρκο κατακτητή, αλλά απόλαυσε λόγω του απρόσιτου κι άγονου της περιοχής μια ιδιότυπη ελευθερία, έγινε μια οιονεί ελεύθερη ζώνη και πόλος έλξης πολλών κατατρεγμένων Ελλήνων από διάφορα μέρη της πατρίδας μας.
***
σελ. 170Αξίζει, εδώ, να παραθέσουμε ορισμένα πληθυσμιακά στοιχεία παλιότερων εποχών για την Αράχοβα που αναφέρουν, μεταξύ άλλων, οι: Δ. Ν. Καρύδης και M. Kiel στο πολύ ενδιαφέρον άρθρο τους με τίτλο: “Σαντζάκι του Ευρίπου – 15ος 16ος αι.”, το οποίο δημοσιεύτηκε στο περιοδικό: “Τετράμηνα” τεύχη 28-29 (Άμφισσα 1985).
Ειδικότερα, οι παραπάνω συγγραφείς στηριζόμενοι σε τουρκικά φορολογικά κατάστιχα (Icmal Συνοπτικά και Mufassal Αναλυτικά Defter), τα οποία σώζονται στα αρχεία της Κωνσταντινούπολης και Άγκυρας, έφεραν στο φως δημογραφικά στοιχεία ορισμένων πόλεων και χωριών των καζάδων (επαρχιών) Αθήνας, Λιβαδειάς, Σαλώνων (Άμφισσας) και Ζητουνίου (Λαμίας) που υπάγονταν στο Σαντζάκι του Ευρίπου.
Βεβαίως, δεν σημειώνεται ο ακριβής πληθυσμός των αναφερομένων πόλεων – χωριών αλλά ο αριθμός των εστιών, δηλαδή των νοικοκυριών (με κατηγοριοποίηση σε εστίες: μουσουλμάνων, μουσουλμάνων αγάμων, χριστιανών, χριστιανών αγάμων, χριστιανών χηρών και Εβραίων).
Απ’ το παραπάνω άρθρο προκύπτουν, μεταξύ πολλών άλλων, τα εξής:
- Η Αράχοβα (όπως και η Δαύλεια) υπαγόταν διοικητικά στον καζά των Σαλώνων και όχι της Λιβαδειάς.
- Οι εστίες (νοικοκυριά) που απάρτιζαν την Αράχοβα ήταν:
- το έτος 1466 (δηλαδή λίγα χρόνια μετά την πτώση της Κωνσταντινούπολης) πενήντα δυο (52),
- το έτος 1541 διακόσιες τριάντα τρεις (233) και
- το έτος 1570 (δηλαδή ένα χρόνο πριν τη διεξαγωγή της ιστορικής και κρίσιμης ναυμαχίας της Ναυπάκτου μεταξύ του Οθωμανικού στόλου και του ενωμένου στόλου των Δυτικών Δυνάμεων) τριακόσιες είκοσι τρεις (323).
- Η Αράχοβα (όπως και το Χρισσό) γνώρισαν, ανάμεσα σελ. 171στα έτη 1466 και 1570, θεαματική δημογραφική ανάπτυξη. (Μάλιστα, η Αράχοβα, στην παραπάνω αναφερόμενη περίοδο, δηλαδή μέσα σε εκατό (100) περίπου χρόνια, υπερεξαπλασίασε τον πληθυσμό της).
- Σύμφωνα με τις τουρκικές αρχειακές πηγές η Αράχοβα κάποια στιγμή, ανάμεσα στα έτη 1541 και 1570, ορίστηκε Δερβένι που σημαίνει ότι οι κάτοικοί της τύχαιναν προνομιακής μεταχείρισης, καθόσον είχαν την υποχρέωση να ελέγχουν το πέρασμα από εκεί.
Βεβαίως, η θεαματική αυτή πληθυσμιακή αύξηση του χωριού δεν μπορεί να εξηγηθεί μόνον μέσα απ’ τη φυσική αύξηση των γεννήσεων, αλλά μπορεί να ερμηνευθεί, πρωτίστως, μέσα από άλλους λόγους, γενικούς και ειδικούς.
Οι γενικοί λόγοι είναι ότι τους δυο πρώτους αιώνες μετά την άλωση της Κωνσταντινούπολης, η εδραίωση της οθωμανικής κυριαρχίας και οι αλλεπάλληλες εγκαταστάσεις πολεμικών τουρκομανικών φύλων στις εύφορες περιοχές του Ελληνικού χώρου (αλλά και ολόκληρης της Βαλκανικής) επέφεραν βίαιες μετακινήσεις ντόπιων ελληνικών και γενικότερα χριστιανικών πληθυσμών προς περιοχές λιγότερο εύφορες.
Επίσης, υπήρξαν αθρόες μεταναστεύσεις υποδούλων προς υποδεέστερες πλην όμως ασφαλέστερες περιοχές, προκειμένου να αποφύγουν αυτοί είτε το βίαιο εξισλαμισμό είτε την καταδίωξή τους απ’ τις Τουρκικές Αρχές.
Μάλιστα, πολλοί Έλληνες απ’ το βόρειο Ελληνικό χώρο, κάτω απ’ την πίεση του κατακτητή, οδηγήθηκαν κι εγκαταστάθηκαν νοτιότερα, δηλαδή στη Στερεά Ελλάδα και την Πελοπόννησο.
Οι ειδικοί λόγοι είναι ότι η Αράχοβα ήταν αφενός ορεινή και απρόσιτη (άρα ασφαλέστερη από άλλες περιοχές), αφετέρου διέθετε υγιεινότατο κλίμα και ο τόπος της παρείχε όλα εκείνα τα απαραίτητα πλουτοπαραγωγικά στοιχεία, για να θρέψει ικανό πληθυσμό που ήταν αποφασισμένος σελ. 172να εργαστεί, βεβαίως σκληρά, είτε στη γεωργία είτε στην κτηνοτροφία.
Από όλα τα παραπάνω προκύπτει ότι, η Αράχοβα κατά τους πρώτους δύσκολους αιώνες (15ο και 16ο) της τουρκικής κατοχής8 έγινε σημαντικό χωριό και με τέτοια πληθυσμιακή κλίμακα απέκτησε οικονομικό δυναμισμό που την βοήθησε να επιβιώσει και να προκόψει μέσα στους σκοτεινούς χρόνους της Τουρκοκρατίας.
Για να συνειδητοποιήσουμε το πόσο σημαντικό χωριό ήταν η Αράχοβα μέσα στον ελληνικό χώρο στους δύσκολους και σκοτεινούς αιώνες της ελληνικής ιστορίας, αρκεί να συγκρίνουμε τον πληθυσμό του με τους πληθυσμούς άλλων πόλεων που περιλαμβάνονταν στο σαντζάκι Ευρίπου το έτος 1466, το οποίο μπορεί να ληφθεί σαν έτος βάσεως σύγκρισης, καθόσον αυτή η χρονιά είναι η πρώτη για την οποία εμφανίζονται δημογραφικά στοιχεία του σαντζακιού του Ευρίπου, σύμφωνα με τα αναφερόμενα στο σχετικό άρθρο των: Δ. Ν. Καρύδη και M. Kiel.
Συγκεκριμένα, το έτος 1466 ενώ η Αράχοβα είχε πενήντα δυο (52) εστίες (νοικοκυριά χριστιανικών οικογενειών), τα Σάλωνα (Άμφισσα) είχαν αντίστοιχα τετρακόσιες εξήντα τέσσερις (464), το Ζητούνι (Λαμία) τριακόσιες ενενήντα πέντε (395), η Λιβαδειά μόνον εκατόν εξήντα τέσσερις (164), η Θήβα τετρακόσιες ογδόντα επτά (487), η Χαλκίδα μόνον περίπου εκατόν ενενήντα (190)9 και η Αθήνα περίσελ. 173που χίλιες τριακόσιες εβδομήντα (1.370)
Μάλιστα, με τη ευκαιρία αυτή, αξίζει να σημειώσουμε ότι πρώτη ρητή αναφορά για τον πληθυσμό (όχι νοικοκυριά) της Αράχοβας έχουμε από την περιηγήτρια Dora D’ Istria, η οποία επισκέφτηκε το χωριό το έτος 1860.
Συγκεκριμένα, η Dora D’ Istria στο βιβλίο της: “EXCURSIONS EN ROUMÉLI ET EN MORÉE” αναφέρει:
“… Ήρθαν οι προύχοντες της πόλης και η κουβέντα αντικατέστησε τη μουσική. Μου είπαν ότι υπάρχουν 2.600 ψυχές στην Αράχοβα …”.
Τέλος, παρόλο που ο πληθυσμός των υποδούλων Ελλήνων (και γενικότερα των υποδούλων χριστιανών) αποδεκατιζόταν τα δύσκολα εκείνα χρόνια της Τουρκοκρατίας από επιδημίες, κακουχίες, βίαιους θανάτους και παιδομαζώματα, η Αράχοβα όχι μόνον συγκράτησε αλλά και αύξησε το πληθυσμιακό δυναμικό της και σ’ αυτό βοήθησε, ίσως, και μια δεύτερη εισροή Ηπειρωτών, που πιθανόν έγισελ. 174νε στα μέσα του 17ου αιώνα, όταν εμφανίστηκε στην Ήπειρο περίοδος μεγάλων καταπιέσεων, η οποία ξεκίνησε μετά το 1635 ιδίως απ’ τους εκτουρκισθέντες σπαχήδες10.
Ακόμα, μεμονωμένες μετακινήσεις Ηπειρωτών στην Αράχοβα μπορεί να έγιναν κι αργότερα, κατά τα χρόνια της τυραννίας του Αλή Πασά.
Σημειώσεις
- Σχετικά με την καταγωγή των Βλάχων του ελληνικού χώρου, την προέλευση του ονόματός των και τη σχέση της γλώσσας των με τη ρουμανική, πολύ διαφωτιστικά είναι τα όσα αναφέρει ο διαπρεπής ερευνητής του βλάχικου ζητήματος Αχιλλέας Γ. Λαζάρου στη διατριβή του “Η Αρωμουνική και αι μετά της Ελληνικής σχέσεις αυτής – Βλάχοι”. Σύμφωνα λοιπόν με αυτήν τη μελέτη:
α) Το όνομα Βλάχοι, με το οποίο χαρακτηρίζονται όλοι γενικώς οι λατινόφωνοι της Βαλκανικής, έχει γίνει απ’ τη σύγχρονη έρευνα σχεδόν ομόθυμα αποδεκτό, ότι προέρχεται απ’ τον όρο volcae που χαρακτήριζε δυο κελτικά φύλλα, τα οποία κατοικούσαν στη Γαλλία και μιλούσαν τη λατινική. Ο όρος διαδόθηκε μέσα απ’ τους γείτονές τους Γερμανούς απ’ τα δυτικά προς τα ανατολικά και πέρασε έτσι στη γλώσσα των Σλάβων κι από εκεί στη γλώσσα των Βυζαντινών. Με το όνομα αυτό ονομάζονταν οι λατινόγλωσσοι απ’ τους γείτονές τους αλλόγλωσσους. Η αρχή του ονόματος των Βλάχων έγινε στους Δάκες απ’ τους Γερμανούς, που κατοικούσαν στην Τρασυλβανία κι έπειτα μεταδόθηκε και στους λαούς εντεύθεν του Ίστρου ποταμού. Οι Γερμανοί, για την ρωμαΐζουσα γλώσσα των Δακών, τους θεωρούν Ιταλούς και τους ονομάζουν Βάλλους. Μάλιστα, και σήμερα την ιταλική γλώσσα οι Γερμανοί την ονομάζουν βαλλική (wallische). Απ’ τους Βάλλους λοιπόν έγινε κατά μεν την προφορά των Γερμανών Βαλχ ή Βαλάχ (Walch, Walach) κατά δε των Σλάβων Βλαχ (Wlachi) και απ’ το τελευταίο προέκυψε ο γνωστός όρος Βλάχος.
β) Οι Βλάχοι του ελληνικού χώρου ή αλλιώς Κουτσόβλαχοι (το πρώτο συνθετικό της λέξης προέρχεται απ’ την τουρκική λέξη κιουτσούκ = μικρός, δόθηκε απ’ τους Τούρκους δια να διακρίνονται οι Βλάχοι του ελληνικού χώρου απ’ τους Βλάχους της Μεγάλης Βλαχίας – σημερινής Ρουμανίας) αποκαλούν τους εαυτούς των Αρωμούνους. Το ουσιαστικό Αρωμούνος προέρχεται απ’ το προσθετικό (α) και το λατινικό romanus, που σημαίνει τον υπήκοο του ρωμαϊκού κράτους, τον Ρωμαίο – Ρωμιό. Η σημασιολογική διαφορά, που επήλθε μεταξύ των όρων: Romanus – Aromanu – Armanu και Ρωμαίος – Ρωμιός συνίσταται στο ότι, ο μεν πρώτος δηλώνει τον δίγλωσσο που μιλάει την ελληνική και αρωμουνική, ο δε άλλος τον αποκλειστικά ελληνόφωνο.
γ) Η σύγχρονη έρευνα, μετά την αποκατάσταση της πραγματικής εννοίας των χωρίων του βυζαντινού χρονογράφου Κεκαυμένου και του Λαόνικου Χαλκοκονδύλη, στα οποία στηρίχθηκε η θεωρία για την μη εντοπιότητα των Αρωμούνων και μετά τη συστηματική αναίρεση των ποικίλων και αντιφατικών επιχειρημάτων κατά της ελληνικότητας των Αρωμούνων, οδηγεί στο σαφές συμπέρασμα ότι, και οι Αρωμούνοι είναι ακραιφνείς Έλληνες όσο και οι Έλληνες των άλλων περιοχών.
Μάλιστα, την άποψη αυτή είχε διατυπώσει ο Κωνσταντίνος Κούμας από παλιά γνώστης του βλάχικου ζητήματος κι είχε γράψει τα παρακάτω, πριν αναφανούν πολιτικές ή εθνολογικές σκοπιμότητες. “Οι Ρωμαίοι επί οκτώ εκατονταετηρίδας από του Άλβιος έως τας έρημους της Αφρικής καθυποτάξαντες τα έθνη και αναμίξαντες δια των αποικιών τους ταύτα, εισήγαγον κατά φυσικό λόγο εις αυτά και τη γλώσσα των. Η Ιλλυρία αποκατεστάθη επαρχία ρωμαϊκή το 219 π.Χ., η Μακεδονία και η Ήπειρος το 167 π.Χ. και η Ελλάς το 146 π.Χ. Επί αιώνες έγεμεν από στρατεύματα ρωμαϊκά, έπαρχους και άρχοντας Ρωμαίους. Εις μόνον τας μεγάλας πόλεις αντείχεν η ελληνική γλώσσα, οι δε κάτοικοι χωρίων και κοιλάδων ανέμιξαν τας εγχωρίους γλώσσας των με την ρωμαϊκήν και ούτω κατεσκεύασαν ανάμεικτόν τι παραμόρφωμα διαλέκτου, σωζόμενον εισέτι εις πολλά μέρη της Μακεδονίας, Ηπείρου, Θεσσαλίας και Ελλάδος”.
δ) Η γένεση της αρωμουνικής προηγείται των άλλων τριών διαλέκτων της βαλκανικής λατινικής, αλλά το περιβάλλον μέσα στο οποίο γεννήθηκε δεν επέτρεψε τη διαμόρφωσή της σε ανεξάρτητη γλώσσα, διότι οι Αρωμούνοι μιλούσαν και την ελληνική κι έτσι δεν αισθάνθηκαν την ανάγκη να καλλιεργήσουν την δημώδη λατινική.
Αντίθετα, οι Δάκες (πρόγονοι των σημερινών Ρουμάνων) δέχτηκαν τη νέα γλώσσα σαν μοναδικό εκφραστικό όργανο και τη διέσωσαν προφορικά μέχρι τον 16ο μ.Χ. αιώνα, οπότε τη χρησιμοποίησαν και γραπτά. Έτσι, δεν δικαιολογείται ο χαρακτηρισμός της αρωμουνικής σαν διαλέκτου της ρουμανικής. Ο δε Τσοπανάκης ορθά παρατηρεί: “Όσες ομοιότητες παρουσιάζουν μεταξύ τους (η αρωμουνική με την δακορουμανική) οφείλονται στο ότι σε όλην αυτήν την έκταση είχε δημιουργηθεί μια νεολατινική γλώσσα στα 700 και περισσότερα χρόνια της ρωμαϊκής διοίκησης. Οι διαφορές όμως οφείλονται στο ότι στις δυο περιοχές (Ελληνικός χώρος, Ρουμανία) αφομοιώθηκαν γλωσσικά λαοί που μιλούσαν διαφορετικές γλώσσες”. ↩ - Οι Αρβανιτόβλαχοι ήταν χριστιανοί σκηνίτες ποιμένες της Ηπείρου, της Δυτικής Μακεδονίας και κάποιων μερών της Ακαρνανίας, κουτσοβλαχικής καταγωγής, οι οποίοι μιλούσαν τη βλάχικη γλώσσα αναμεμιγμένη με αλβανικές λέξεις ή και την αλβανική λόγω του μεγάλου συγχρωτισμού τους με τους Αλβανούς. Στην Ήπειρο λέγονταν και Καραγκουνόβλαχοι ή απλά Καραγκούνηδες. Αρβανιτόβλαχοι υπήρχαν επίσης και σε μερικά μέρη της Νότιας Αλβανίας. ↩
- Σύμφωνα με τη γνώμη του περίφημου Σλαβιστή Φραγκίσκου Μίκλοσιχ πολλές σλαβικές λέξεις, εισήλθαν στην ελληνική μέσω τρίτης γλώσσας, π.χ. τουρκικής, αλβανικής, βλάχικης. ↩
- Βεβαίως, για το τοπωνύμιο Φλεμπούκος μπορούμε να δεχτούμε ότι αυτό πιθανόν να είναι ρωμαϊκό κατάλοιπο και όχι μεταγενέστερο βλάχικο, καθόσον μπορεί να υποστηριχτεί βάσιμα ότι προέρχεται από τις λατινικές λέξεις: flamma = φλόγα και buccula, ae = παρειά και ίσως έτσι μετάφρασαν πιστά, στα λατινικά, οι Ρωμαίοι κατακτητές την αρχαιοελληνική λέξη Φαιδριάδες.
Πράγματι, οι “Φαιδριάδες πέτρες” των Δελφών δεν σημαίνουν στα αρχαιοελληνικά τίποτα άλλο παρά “οι πέτρες που ακτινοβολούν, που λάμπουν” (φαιδρός = ο ακτινοβολών, ο λάμπων), και ονομάστηκαν έτσι, επειδή ακριβώς φαίνονταν να ακτινοβολούν, κατά τις ώρες του δειλινού, και έκαναν εντύπωση στους προσκυνητές του Μαντείου που προσέγγιζαν, εκείνη την ώρα της ημέρας (δηλαδή το δειλινό) την περιοχή των Δελφών από τον Κορινθιακό κόλπο. ↩ - Η σφαγή των Αλβανών έγινε το 1779, επειδή μετά τα Ορλωφικά δεν υπάκουαν στα σουλτανικά φιρμάνια. Είχαν γίνει “κράτος εν κράτει” κι αφάνιζαν τους κατοίκους του Μοριά. ↩
- Ο J.C.Hobhouse (1786-1869) Άγγλος πολιτικός και περιηγητής περιόδευσε μαζί με το φίλο του λόρδο Βύρωνα, μεταξύ άλλων χωρών, και την Ελλάδα. Κατά το ταξίδι του στην Ελλάδα, και καθ’ οδόν από Δελφούς προς Αθήνα, επισκέφτηκε μαζί με το μεγάλο ποιητή – φιλέλληνα και την Αράχοβα, στις 18 και 19 Δεκεμβρίου του 1809, στην οποία και διανυκτέρευσαν.
Οι Αραχοβίτισσες, αφού περιποιήθηκαν με ξεχωριστή φροντίδα τους εκλεκτούς αυτούς επισκέπτες, στη συνέχεια χόρεψαν προς τιμή τους, υπό τους ήχους παραδοσιακών οργάνων (τυμπάνου και πίπιζας). Ο ποιητής μάλιστα καταγοητευμένος απ’ τη θέα του Παρνασσού έγραψε ποίημα για το φημισμένο βουνό του Απόλλωνα και των Νυμφών.
Ο Hobhouse, το 1834, έγινε υπουργός Στρατιωτικών της Αγγλίας και στη συνέχεια ανάλαβε διαδοχικά τα υπουργεία Ιρλανδίας και Αποικιών. Τέλος, του 1851 έλαβε τον τίτλο του λόρδου. ↩ - Η αλβανική εποίκηση στη Νότια Ελλάδα έγινε κυρίως μετά από σχετική πρόσκληση των Δουκών των Αθηνών, προκειμένου να καλυφτούν τα πληθυσμιακά κενά. Η εποίκηση αυτή άρχισε απ’ τον Δούκα των Αθηνών Πέτρο Ε΄ της Αραγωνίας το 1382 μ.Χ. και συνεχίστηκε απ’ τον Νέριο Α΄ Ατζαϊώλη (1394 – 1402 μ.Χ.). Κάτι ανάλογο δεν έκαναν οι αυθέντες των Σαλώνων. Μάλιστα, η κατάκτηση της Φωκίδας το 1397 μ.Χ. απ’ τον Σουλτάνο Βαγιαζήτ Α΄ και η εν τω μεταξύ αυξανόμενη τουρκική θηριωδία ανάγκασε τους λιγοστούς εγκαταστημένους Αλβανούς της Φωκίδας να καταφύγουν νοτιότερα προσκαλεσμένοι απ’ τον Αντώνιο Α΄ Ατζαϊώλη. ↩
- Η Αράχοβα, βεβαίως, μαζί με όλη τη Φωκίδα γνώρισαν την τουρκική κατοχή στα τέλη του 14ου αιώνα, ακριβέστερα το έτος 1397, όταν δηλαδή τα Σάλωνα (Άμφισσα) κυριεύτηκαν απ’ το Σουλτάνο Βαγιαζήτ Α΄. ↩
- Διαθέσιμα στοιχεία για τις εστίες (νοικοκυριά χριστιανικών οικογενειών) των πόλεων Αθήνας και Χαλκίδας για το έτος 1466 δεν υπάρχουν.
Διαθέσιμα τέτοια στοιχεία για την Αθήνα και τη Χαλκίδα έχουμε για το έτος 1529 και αργότερα για τα έτη 1541 και 1570.
Οι παραπάνω αναφερόμενοι αριθμοί εστιών (νοικοκυριών) για το έτος 1466 για την Αθήνα και τη Χαλκίδα προέκυψαν προσεγγιστικά με βάση, αφενός τα πληθυσμιακά δεδομένα (εστίες) για τις εν λόγω δυο πόλεις για το έτος 1529 και αφετέρου το μειωτικό συντελεστή που είναι ο μέσος όρος των αριθμητικών λόγων (Εστίες χριστιανικών οικογενειών έτους 1466 / Εστίες χριστιανικών οικογενειών έτους 1529) για κάθε μια απ’ τις πόλεις: Σάλωνα (Άμφισσα), Ζητούνι (Λαμία), Βοδονίτσα, Λιβαδειά, Αταλάντη και Θήβα του σαντζακιού του Ευρίπου, για τις οποίες υπάρχουν σχετικά δεδομένα για τα έτη 1466 και 1529.
Συγκεκριμένα, ο μειωτικός αυτός συντελεστής με βάσει τους σχετικούς υπολογισμούς παίρνει την τιμή 0,65.
Έτσι λοιπόν έχουμε:
Για την Αθήνα 2.105 (εστίες χριστιανικών οικογενειών έτους 1529) × 0,65 = 1.370 περίπου εστίες χριστιανικών οικογενειών για το έτος 1.466.
Για τη Χαλκίδα 294 (εστίες χριστιανικών οικογενειών έτους 1529) × 0,65 = 190 περίπου εστίες χριστιανικών οικογενειών για το έτος 1466. ↩ - Οι σπαχήδες ήταν τοπικοί χριστιανοί αρχηγοί, οι οποίοι εξώμοσαν, προκειμένου να διατηρήσουν τις θέσεις και τα προνόμιά τους, τα οποία προηγουμένως είχε καταργήσει η Υψηλή Πύλη. Με τον εκτουρκισμό των σπαχήδων η κυριότητα της ηπειρώτικης γης πέρασε σε τουρκικά χέρια και διοχετεύτηκε πυκνός ισλαμισμός στην Ήπειρο. ↩